Terazije
U VAZDUHU · flešbek

Sve do kraja četvrte decenije 19. veka prostor koji danas nazivamo Terazijama bio je udaljena periferija Beograda. Ipak, taj kraj nije bio potpuno beznačajan jer se u njemu nalazila najveća vodovodna kula odakle se voda razvodila u manje cevi. Te kule nazivane su terazijama, pa je čitav taj kraj nazvan po najvećoj koja se tu nalazila.

Piše: Milorad Stokin

Život male varoši Beograda, koju je naseljavalo pretežno tursko stanovništvo, koncentrisao se u Tvrđavi i u današnjem centralnom delu grada, koji je bio oivičen šancem i kapijama. U tom šancu Srbi su svoj deo imali na prostoru Savamale gde je ubrzo niklo nekoliko značajnih objekata poput Konaka kneginje Ljubice i Saborne crkve. Sve veći priliv novih stanovnika nagnao je kneza Miloša da jedan deo Savamale raseli na prostor oko današnjih Terazija koje su tada bile močvarno polje u čijim su barama Beograđani lovili divlje patke i plovke. Koliko je taj prostor bio dalek i pust govori podatak da su prvi koji su ga planski naselili bile zanatlije bučnih zanata: kolari i kovači.

Ipak i pored toga što su placeve za izgradnju kuća dobijali potpuno besplatno, zanatlijama se nije išlo u ovaj pust kraj, pa su na kraju na silu raseljeni. Stoga nije ni čudo što je političar Stojan Simić izazvao podsmeh stanovništva kada je jedan deo ove bare nasuo zemljom i tu izgradio kuću, za to vreme velelepnu i jednu od retkih u evropskom stilu. Ta kuća ubrzo je postala knjaževski Dvor u koji se uselila porodica kneza Aleksandra Karađorđevića početkom pete decenije 19. veka, i ista ona u kojoj je ubijen poslednji Obrenović na prestolu, krajem maja 1903.

Izmeštanjem dvora iz Savamale izmešta se i centar prestonice i ubrzo su oko novog dvora počele da niču sve lepše građanske kuće. Ipak, navike stanovništva nisu se dale lako promeniti, pa je tako u blizini kneževske rezidencije i uglednih kuća pasla stoka i prolazila volovska kola. Zbog toga su pokušaji da se ova ulica uredi po ugledu na evropske bulevare sa senovitim drvoredima ostajali uglavnom besplodni. Godine 1860. na Terazijama su zasađeni drvoredi kestena, a svega nekoliko meseci kasnije jedan list doneo je sledeći izveštaj: „Zaista je žalosno pogledati kako su naši ljudi nehatni prema dobru i ulepšavanju svoje varoši. Lane su po terazijskoj ulici posađeni kesteni, s namerom da se s jedne strane ulica ulepša, a s druge da vremenom imamo tu prijatnu šetnicu. Za ovo godinu dana više je drveta polomljeno i na njihova mesta druga posađena, pa evo od to doba ni puna tri meseca, a već vidimo nekoliko drveta polomljenih. A odkuda to? Zbog naše nehatnosti, zbog neurednog postupka sa stokom. Naučili smo se stoku puštati da po ulicama planduje, pa od tog nepristojnog običaja ne možemo nikako da se odviknemo.“

Ipak, naporima gradskih vlasti ovih godina pristupilo se ulepšavanju Terazija. Najpre je uklonjena stara vodovodna kula i na njeno mesto postavljena masivna česma koja i danas stoji ispred hotela „Moskva“, a zatim je u isto vreme izgrađeno čak 29 novih kuća.

U narednim decenijama Terazije su postale centar društvenog života srpske prestonice u kome su se nalazile značajne novinske redakcije, knjižare kao i obilje kafana u kojima je vođen gotovo sav društveni život. Danas nam je teško da zamislimo Terazije bez hotela „Moskva“, no početkom 20. veka on nije bio tu. Na njegovom mestu postojala je skromna kafana „Velika Srbija“ koja je imala odličnu hranu i prvoklasno vino, pa su u njoj jeli i pili sladokusci poput Stevana Sremca i profesora Koste Vujića. Hotel „Moskva“, odnosno palata „Rosija“ izgrađen je početkom 1906. godine za potrebe ruskog carskog osiguravajućeg društva i do danas je prepoznatljiv znak Terazija. Kada je prekoputa izgrađen hotel „Balkan“ i nešto dalje prema ulici knez Mihailovoj, palata „Albanija“, Terazije su dobile oblik kakav imaju i danas. Bilo je ranije planova da se preurede potpuno i dobiju izgled kakvog bečkog skvera, ali te planove prekinulo je izbijanje Balkanskih ratova. U godinama nakon Prvog svetskog rata Terazije su već postale žila kucavica Beograda, a centralni trg zvao se Prestolonaslednikov sa predivnom gvozdenom ogradom koja je Terazijama dala još upečatljiviji izgled, dok je prostor ispred hotela „Moskva“ krasila elegantna fontana. Na tom trgu bilo je planirano da se postavi čuveni Meštrovićev „Vesnik pobede“ ali je on ipak završio na Tvrđavi zbog zgražavanja javnosti da se u centralnom delu grada nađe kip sa otkrivenim genitalijama.

Koliko god da su Terazije u neka pitomija vremena bile stecište književnika i boema, u onim drugim, i nama bližim vremenima, one su bile svedok burnih istorijskih i društvenih previranja koja su počinjala i završavala se na njima. One su bile poprište vojnih parada, sletova, demonstracija, one su bile svedok vešanja ljudi tokom Drugog svetskog rata, krvavih borbi za oslobođenje Beograda, i masovnih parada u godinama koje su usledile. Svoj današnji izgled Terazije su dobile nakon kompletne rekonstrukcije 1947. godine.

normandy-wwii-archive-flickr-10_cover1 Fotografije bitke za Normandiju Australopithecusa u šetnji (umetnički rad: John Gurche) Prvi koraci: Kako su hodali naši daleki preci? pagecover Odeća koja definitivno bode oči početak Izum koji je promenio svet: Prvi telefon sa kamerom koji je omogućio trenutno slanje fotografija · ·