The landing-place near cathedral-cover1
U VAZDUHU · flešbek

Prošlost Beograda preplavljena je lađama i brodićima, a i fantastičnim pričama koje nose, pa i odnose na dno Save i Dunava. U tome se ističu brojni parobrodi. Turbulentni duh Beograda brodovi na paru ilustruju u malom, i bez njih je sve do skoro prikaz Beograda bio potpuno nezamisliv, a tako i gradski život, neraskidivo povezan sa svojim rekama.

Brodarenje je jedno od najstarijih ljudskih tradicija i načina prevoza. Datira još od pre 25 do 30 hiljada godina, dok su, poređenja radi, kola s točkovima „stara“ tek nekih šest hiljada godina. Prvo prevozno sredstvo koje je čoveku služilo da premosti vodu bilo je jednostavno, deblo za koje se naš prapredak držao, a pogonska sila snaga njegovih ruku. To je ujedno bio i prvi vid transporta ikada, koji je kroz istoriju počeo da se razvija na svim krajevima sveta.

Asirci i Vavilonci plovili su po Eufratu i Tigru u duguljastim, od pruća pletenim korpama koje su bile obložene blatom i kožama, dok Eskimi i danas love ribu u kajacima od šivenih koža morskih sisara. Kad smo otkrili jedro i vetar kao pogonsku silu broda, nastupilo je vreme velikih jedrenjaka, koje je trajalo sve do otkrića parne mašine i parobroda. Industrijska revolucija preokrenula je i reke i život na njima, a tako i Beograd, trgovačku luku, sedište brodskih flota i veliko brodogradilište.

Prvi parobrod u Beogradu

Počeci stvaranja parobroda ispunjeni su brojnim pokušajima, borbama, razočaranjima, uspesima i neuspesima. Prva redovna plovidba brodom koji se kreće na vodenu paru uspostavljena je na samom početku 19. veka, 1807. godine u Njujorku, da bi već pet godina kasnije američkim rekama zaplovilo preko 50 parobroda. Tada počinje i redovni parobrodski saobraćaj u Evropi, i to na svega četiri konjske snage. Deset godina kasnije od onog njujorškog zaplovio je i prvi parobrod na Dunavu, da bi Novine serbske u proleće 1827. objavile neverovatnu vest da je parobrod, ne zna se čiji niti kako se zvao, viđen kako plovi negde prema Dorćolu. Brzo se okupio svet na dunavskoj Jaliji da vidi čudo neviđeno, kako hroničar opisuje „lađu koja krilima lupa po vodi, dok joj iz dugačkog vrata suklja gust i crn dim!“.

Redovna plovidba na Dunavu

Franc 1 objavio je prvu plovidbu od Beča do Budimpešte 1830. godine, za 14 časova nizvodno i tri puta više uzvodno, činivši prvi parobrod redovne plovidbe na Dunavu. Baš ta lađa pojavila se u Zemunu maja iduće godine, pod komandom kapetana Johana Lemana, iz Zemuna. Čim je stigla, pokvarila se. Nijedan majstor u Zemunu nije umeo parobrod da opravi, i najzad je iz Beograda pozvan samouki kovač Jovan Petrović zvani Jovan Kovač, poznat po tome što je kovao i opravljao sve Karađorđeve topove, a izlio je i zvona Saborne crkve. Prvi pokušaj osnivanja parobrodskog društva kod nas došao je od kapetana Miše Anastasijevića koji je već 1834. godine raspolagao sa 74 lađe. Pokušaj nije uspeo, ali je 1856. godine osnovano Francusko-serbsko parobrodsko društvo, iste godine kad je Dunav proglašen međunarodnom rekom sa slobodnom plovidbom. Time je i Srbija prvi put postala članica nekog međunarodnog tela.

Deligrad

Dosta vode proteći će Dunavom do prvog parobroda u vlasništvu naše zemlje. Ukazom kneza Mihaila 1862. godine kupljen je brod na paru Deligrad od Rusije, izrađen u Francuskoj za potrebe Italije, i spada u prvu grupu najstarijih evropskih parnjača. Kupljen radi modernizacije saobraćaja, ali i udobnijeg prevoza samog kneza, od istorijskog je značaja i bogato odslikava burne i bogate sudbine naših brodova, a time i grada kome je služio. Ovim parobrodom je knez Mihailo otplovio čak do Carigrada da primi ferman o predaji gradova. Već idućeg meseca Deligrad se opet upisuje u istoriju, time što je izveo „za večita vremena Turske iz Srbije“, pašu i tursku posadu od 2.000 vojnika koji su Dunavom napustili Beograd. Nastavlja da služi prvenstveno kao vojna ratna lađa, da bi zatim postao i prva civilna. Krajem veka prolazi kroz osavremenjavanje u Lincu i prenamenjuje se u putnički salonski brod koji redovno plovi.

Deligrad je pored kneževog, državnog i putničkog broda služio i tokom ratova, a naoružan s dva topa bio je i prvi ratni brod na paru. Uoči atentata u Sarajevu Srpsko parobrodsko društvo brže-bolje šalje ceo svoj lađarski park u mirnije vode, sve do Kladova, pa tako i Deligrad. Došavši do stare Moldavije, brod su Austrougari zaustavili i posada odlazi u zarobljeništvo. Nakon širenja vesti, Deligrad pogađaju srpski artiljerci, i on tone s brojnim (srpskim i austrougarskim) ukotvljenim lađama. Ipak, nastavlja svoj put, šlepan sve do Budimpešte, gde služi još punih pet godina. Nakon završetka rata Mađarska nudi slavnu olupinu nazad našoj kraljevini, koja po računici to odbija, i Deligrad seku, pretapaju i brišu iz svedoka istorije.

Dragor

Sličnu sudbinu deli i parobrod Dragor, jedan od najlepših brodova naših reka, a i naš poslednji „točkaš“. Kao luksuzna jahta porodice Karađorđević, Dragor je izrađen po narudžbini kraljice Marije za veliku svotu u Regensburgu 1928. godine. Brod kraljevske mornarice bio je dugačak 58 metara, imao je tri salona, dva apartmana za kraljicu i kralja, dva luksuzna kupatila, kraljevu radnu sobu, osam dvokrevetnih kabina za goste i deset kabina za mornare. Enterijer, ništa manje raskošan, bio je ukrašen tikovinom i orahovim drvetom, bogat drvorezima i luksuznim detaljima. Po početku Drugog svetskog rata Dragor odlazi u ruke Nemaca koji ga velikodušno poklanjaju bugarskom caru. Ipak, nakon rata, zapušten i oronuo, stiže nazad u beogradske reke gde dobija novo ime – Krajina, i ulazi u sastav Titove garde.

Dok se Beograd modernizovao i gradio, ne mareći puno za svoje reke, zanimljivo je da je prijem za učesnike Prve konferencije nesvrstanih bio održan baš na ovome brodu. Poslednju plovidbu ovaj točkaš obavio je u pravcu hidroelektrane Đerdap, na svečano otvaranje, nakon kog polako pada u senku zbog starosti i skupoće održavanja. Ideja da se pretvori u muzej rečnog saobraćaja nije ostvarena, te se prodaje jednoj od najmoćnijoj firmi tog vremena, Zlatari Majdanpek, s idejom da postane izložbeni i prodajni prostor. Menja vlasnike i namene, i služi i za potrebe snimanja filma Na lepom plavom Dunavu 2007. godine, gde nepovratno strada u požaru. Oronuo i zapušten, od tada tromo stoji na obali reke Save. Kao da se nalaktio i na uvo priča vodenoj lepotici o minulim danima, ovaj stari gospodin tiho čeka da zaroni van domašaja ljudskog oka.

Mapa potopljenih brodova

Nebrojeno puno parobroda prošlo je vodama Dunava i Save. Olupine tek po kojeg koji je ostao na površini i dalje nas uzdižu kao retku evropsku zemlju koja može da se pohvali da poseduje te naočite brodove izuzetne istorijske vrednosti, koji postaju dostupni samo u literaturi. Iako su njihove sudbine neizvesne, udruženje Voda i arheologija dosetilo se da njihove prošlosti nisu, i publikovalo Mapu potopljenih brodova beogradskog akvatorijuma. Nesvakidašnja mapa obuhvata period od 15. veka do danas, i mapira tragove gustog brodskog saobraćaja na Dunavu i Savi, odnosno brodove koji su izvađeni iz naše dve reke, ali i koji i dalje leže na njihovom dnu. Mapa sadrži brodske lične karte, podatke o brojnim plovilima nesrećnih sudbina, kao i njihove fotografije iz slavnih dana.

Mapa potopljenih brodova beogradskog akvatorijuma nastala je kao prva faza projekta U potrazi za šajkom. Šajka je bila lađa koja je Dunavom krstarila od 15. do 19. veka, karakteristična i korišćena u svim flotama, od austrijske do ugarske i turske, nama zanimljiva i zbog toga što su Srbi bili poznati kao najbolja posada koja je plovila na njima. Potraga za ovim brodom koji su parobrodi potisnuli utoliko je važnija jer danas ne postoji nijedna sačuvana, i o njenom izgledu se zna samo posredno, iz crteža. U njenu potragu dala se magistar geologije Gordana Karović, jedini naš stručnjak koji se bavi istraživanjem dna rečnih korita, za koja kaže da kriju ne samo brodove i njihove ostatke, već i delove pristaništa, građevina, i još mnogo čega što su reke za sobom ponele, a voda dugo čuva.

pexels-photo-708392-cover Misterija porekla 1. aprila page-cover Brutalni zečevi srednjovekovne umetnosti pirate-47705_960_720 7 činjenica koje niste znali o gusarima Naslovna fotografija - Đorđe Stanojević u svojoj kući (foto arhiv Istorijski muzej Srbije) Đorđe Stanojević: Čovek koji je osvetlio Srbiju · ·