betjisrael.jpg
PULS GRADA · enterijer/arhitektura

Svake godine u periodu od 16. do 19. aprila obeležavaju se Dani Beograda. Prvi datum, 16. april, označava dan kad je prvi put spomenuto slovensko ime Beograda u pisanom dokumentu iz 878. godine, dok je 19. aprila 1867. bila primopredaja ključeva Beograda i drugih srpskih gradova knezu Mihailu Obrenoviću.Tokom tih dana organizuje se niz manifestacija posvećenih prestonici Srbije sa ciljem boljeg upoznavanja njene istorije, vrednosti i značajnih ličnosti. U prilog tome, zapitate li se ponekad šta i koliko zapravo (ne) znate o Beogradu? 

Beograd kakav više ne postoji

Tekst: Bojan Cvejić

Svake godine u periodu od 16. do 19. aprila obeležavaju se Dani Beograda. Prvi datum, 16. april, označava dan kad je prvi put spomenuto slovensko ime Beograda u pisanom dokumentu iz 878. godine, dok je 19. aprila 1867. bila primopredaja ključeva Beograda i drugih srpskih gradova knezu Mihailu Obrenoviću.Tokom tih dana organizuje se niz manifestacija posvećenih prestonici Srbije sa ciljem boljeg upoznavanja njene istorije, vrednosti i značajnih ličnosti. U prilog tome, zapitate li se ponekad šta i koliko zapravo (ne) znate o Beogradu? 

Beograd kakav više ne postojiimg-kul-biblioteka.jpg

Iako se u Beogradu nalazi veliki broj velelepnih zgrada, u prošlosti su postojali još neki objekti koji su bili simboli grada i značajni su za istoriju prestonice. S obzirom na to da je Beograd „preživeo“ nekoliko ratova, neka od tih reprezentativnih zdanja su porušena, a neka su nestala u skorijoj prošlosti zbog starosti ili nekih drugih razloga. Danas, prolazeći gradom, mnogi od nas nisu ni svesni šta se sve nekada nalazilo na pojedinim gradskim mestima.Na Kalemegdanu je tako, na mestu gde se danas nalazi Spomenik zahvalnosti Francuskoj, bio smešten spomenik Karađorđu. Ovaj spomenik, delo Paška Vučetića, otkriven je na tom mestu 1913, ali je odatle nestao već posle tri godine. Srušen je tokom austrijske okupacije 1916. pod izgovorom da je bio oštećen u toku borbi. Drugi svetski rat u zaborav je odneo zdanja kao što su Đumrukana, Pošta broj dva, Narodna biblioteka, dvorski kompleks kneza Miloša i sinagogu „Bet Jisrael“. 

Nestalo u Drugom svetskom ratu

Đumrukana je izgrađena oko 1835. godine pokraj Save kao prva zgrada u gradu zidana od kamena i opeke. Naziv vodi poreklo od turske reči gumruk, što znači carina, ili gumrukhane – carinarnica. U tom zdanju odigrane su i prve pozorišne predstave u gradu, u okviru „Teatra na Đumruku“. Đumrukana je bila oštećena prilikom bombardovanja 1944. godine, ali je posle rata srušena do temelja. Veliki deo prostora Kosančićevog venca nekada je zauzimala Narodna biblioteka Srbije.

Beograd kakav više ne postojiimg-carinarnica1.jpg

Ova građevina izuzetnih dimenzija srušena je u bombardovanju 6. aprila 1941. Tada je i uništen veliki broj štampanih i srednjovekovnih rukopisnih knjiga. Istu sudbinu doživeo je i dvorski kompleks kneza Miloša, koji se nalazio u Ulici admirala Geprata. Sagrađen je tridesetih godina 19. veka, a najviše vremena u njemu provodili su knezovi sinovi Milan i Mihailo, a knez Miloš nije stanovao u njemu. Kompleks je služio i kao smeštaj za goste iz inostranstva, a kasnije je u njemu bilo smešteno i Ministarstvo finansija Kneževine Srbije. Za vreme Drugog svetskog rata dvorski kompleks je porušen, a jedini deo koji je ostao sačuvan jeste amam u kojem se danas nalazi ugostiteljski objekat.

 

Bombe menjaju gradski pejzaž

Zgrada pošte pokraj glavne Železničke stanice nekada je izgledala sasvim drugačije nego danas. Naime, ova zgrada podignuta je 1929. po projektu Momira Korunovića i bila je jedna od najlepših građevina tada u prestonici. Godine 1944. oštećena je bombama saveznika. Po završetku rata rekonstruisana je po modernističkom obrascu Pavla Krata, čime je njen izgled totalno izmenjen. U Drugom svetskom ratu porušena je sinagoga Bet Jisrael iz 1906. koja se nalazila u Ulici cara Uroša, a na čijim je temeljima kasnije sagrađena Galerija fresaka. Danas u gradu postoji samo jedna sinagoga, u Maršala Birjuzova, ali je, osim Bet Jisrael, ranije postojalo još nekoliko koje nisu sačuvane. Tako je stara sinagoga El kal vježo, podignuta krajem 17. veka na Dorćolu, srušena oko 1950. zbog lošeg stanja u kojem se nalazila. Pokraj ove stare od kraja 19. veka nalazila se i nova sinagoga El kal nuevo, koja je porušena tokom Prvog svetskog rata.

Beograd kakav više ne postojiimg-betjisrael.jpg

 

Porušene džamije

Ukoliko se vratimo još dalje kroz istoriju, videćemo da je u Beogradu za vreme turske vladavine bilo 273 džamija i posebnih islamskih bogomolja mesdžida. Najveći broj srušen je tokom austrijske vladavine, u prvoj polovini 18. veka. U okolini današnjeg Studentskog trga nalazile su se Bajram-begova, Kizlar-agina i džamija Hadži Mustafe Ćebedžije. U okolini Doma Narodne skupštine bila je Batal-džamija, a u blizini Brankovog mosta Liman džamija. Na Beogradskoj tvrđavi smeštena je bila džamija sultana Sulejmana, čiji ostaci nisu otkriveni. Nakon dobijanja nezavisnosti 1878, Srbija je zvanično bila nadležna da poruši džamije ako joj smetaju, sem zvanične Bajrakli džamije, koja je i jedina sačuvana do danas. 

 

Prestonička groblja 

Na mestima pojedinih parkova u centru grada nekada su se nalazila groblja. Tako je tursko groblje od 18. veka bilo smešteno na prostoru današnjeg Univerzitetskog parka. U trećoj deceniji 19. veka deo groblja je postao zapušten, na kojem su srpske vlasti 1824. odlučile da otvore pijacu, takozvano „pazarište“. Nešto kasnije, ovo pazarište će postati poznato kao Velika pijaca koja je opstala sve do dvadesetih godina 20. veka. Preostali deo turskog groblja vremenom se pretvorio u poljanu, tako da je prvi srpski urbanista Emilijan Josimović došao na ideju da se taj prostor uredi u park. I na prostoru Tašmajdana bilo je groblje. Naime, nakon Drugog srpkog ustanka knez Miloš je izgrađujući Savamalu izmestio prvo srpsko groblje u gradu (1826-1828) na prostor Tašmajdana. Na groblju, koje se na ovom mestu zadržalo sve do 1886. bile su sahranjene mnoge istaknute ličnosti, kao što su Đura Daničić, Toma Vučić Perišić, Ilija Milosavljević Kolarac, Josif Pančić, Joakim Vujić, Đura Jakšić, Ilija Garašanin i drugi.

 

Kapije

Iz duge i bogate istorije prestonice proisteklo je postojanje i mnogobrojnih kapija, iz različitih perioda. Neke od njih sačuvane su do danas, kao one na Beogradskoj tvrđavi, a pojedine su odavno otišle u zaborav, pa mnogi i ne znaju da su ikada i postojale. Među starijim kapijama svakako su kapije Singidunumskog kastruma, čiji su ostaci pronađeni na kraju Knez Mihailove ulice, prilikom adaptacije zgrade Biblioteke grada. Ovi ostaci danas se mogu videti u podrumu biblioteke, kao i preko puta ove ustanove u parku sa Rakićevom bistom. Osim postojećih, na Beogradskoj tvrđavi nekada se nalazila i Gvozdena ili Demir kapija, ispod Zavoda za zaštitu spomenika prema Rimskom bunaru, koja je danas zazidana, dok je Južna kapija iz srednjeg veka postojala nekad levo od Sahat kapije.

U gradu su u prošlosti postojale i tri kapije u šancu – Sava, Stambol i Vidin, od kojih nijedna nije sačuvana. Šanac je okruživao tadašnju varoš koja se prostirala oko tvrđave, što je veći deo današnje opštine Stari grad. Sava kapija predstavljala je južnu kapiju varoši, u podnožju Beogradske tvrđave, Stambol kapija nalazila se na Carigradskom drumu, na mestu Narodnog pozorišta, a nju su Turci koristili za javna pogubljenja i izlaganje pogubljenih. Srušena je 1866. jer je predstavljala simbol turskog nasilja. Treća ili istočna kapija nazivala se Vidin kapija, a bila je na mestu današnje Prve beogradske gimnazije.

 

Iz novije istorije

Razvoj grada ponekad nalaže i uklanjanje nekih objekata koji su značajni za istoriju grada, jer svako vreme nosi sa sobom drugačije potrebe. Tako su pre nešto više od deset godina uklonjene i Sala Mira, kafana Tri lista duvana, kao i preostale tri kuće iz nekadašnje Abadžijske čaršije. Kafana Tri lista duvana nalazila se do 1989. na uglu Bulevara kralja Aleksandra i Kneza Miloša, a podignuta je osamdesetih godina 19. veka.

Značajna je po tome što je 1883. na prvom spratu kafane bila instalirana prva telefonska centrala u prestonici. Iz istog vremena potiče i Sala Mira, koja se nalazila na mestu današnje Makenzijeve ulice u blizini Trga Slavija. U ovoj zgradi se nalazio Socijalistički narodni dom, kao i privatna Škola za ženski rad i Narodni bioskop. Ova građevina ne postoji od 1991.Dve godine nakon rušenja Sale Mira srušene su i preostale tri abadžijske kuće iz Ulice kraljice Natalije. Na mestu ove ulice nalazila se u 19. veku Abadžijska čaršija od koje je knez Miloš hteo da stvori novi gradski centar. Na tom prostoru izgrađeno je o državnom trošku 46 dućana, od kojih je tri postojalo do skoro. 

 

Jezero na mestu Zelenog venca

Na mestu na kojem se danas nalazi pijaca Zeleni venac u 19. veku nalazilo se malo jezero, pa je čitav taj prostor predstavljao jedno od omiljenijih izletišta Beograđana. Na obali jezerceta nalazila se i kafana Zeleni venac koju je držala jedna mlada Saksonka. Ova gostionica naziv je dobila prema tome što je umesto firme imala venac zelene boje izrađen od lima. Smatra se da je i čitav kraj nazvan baš prema imenu ove kafane. Uz obalu su stajali i privezani čamci, namenjeni za vožnju po jezeru. Na izlete ovde je, između ostalih, dolazila i kneginja Ljubica Obrenović.

mixerghost.png Mikser poziva mlade industrijske dizajnere mooshema.jpg Retro u modernom pakovanju FAILED ARCHITECTURE - SLUČAJ SAVAMALE FAILED ARCHITECTURE – SLUČAJ SAVAMALE SVETSKO ČUDO U SRED BEOGRADA SVETSKO ČUDO U SRED BEOGRADA