timeline
U VAZDUHU · grad

Iako je pun sjaj neformalnog kulturnog centra relativno kratko trajao, pokazao je da je moguće da se stvore nove scena i energija, i da su entuzijazam, kreativnost i samoorganizovanje jači pokretači od formalnog sređivanja samog objekta. Prošle godine je opet najavljena rekonstrukcija, a dok se ona zaista i ne desi, zgrada BIGZ-a nastavlja da dominira svojim okruženjem, kako svojom pojavom, tako i zvucima bubnjeva koji u njoj pulsiraju.

Piše: Ljubica Slavković

Dragiša Brašovan je arhitekta koji je u našu sredinu uveo modernu arhitekturu na velika vrata. Njegovo ime povezuje se najpre s tri monumentalne građevine, od kojih je jedna u Beogradu, druga u Zemunu, a treća u Novom Sadu. Brašovan je autor Dunavske banovine, Komande ratnog vazduhoplovstva i Državne štamparije u Beogradu. Iako je svaka impozantna na svoj način, najneobičniju priču priča zgrada Državne štamparije, zgrada BIGZ-a, podignuta između 1934. i 1941. godine. O njenom iskoraku ispred svog vremena svedoči podatak da je projektovana u maniru tadašnjih težnji moderne arhitekture sveta, u kome je dominirala lakoća prefabrikovanih metalnih prozorskih okvira, ali u skladu s finansijskom situacijom mesta i vremena, zgrada je podizana s drvenim ramovima koji su zatim farbani u crno da bi se čitali kao metalni – moderna u svom izrazu, čak i preko mogućnosti svog vremena i konteksta.

Usamljeni džin

U međuratno vreme, kada je podizana zgrada BIGZ-a, nije mnogo toga bilo oko nje. To je bilo vreme pre Mostarske petlje, pre Beogradskog sajma, pre susedne Udbine zgrade… Sedmospratna zgrada pozamašnih gabarita nicala je na predratnom suburbanom Senjaku, formirajući industrijsku zonu sa susednim malecnim Starim Mlinom, dižući se kao usamljeni džin u moru kućica i drveća. Ipak, vizionarski postavljena, kao da je čitavo okruženje izraslo u njoj, ona danas u potpunosti pripada krajoliku u kome se nalazi. Brašovan nakon dobijenog konkursa odlazi na studijsko putovanje u Nemačku gde proučava primere moderne industrijske arhitekture. Projektuje prvi objekat skeletne konstrukcije od armiranog betona u Beogradu, modularnog rastera, bez pregradnih zidova, slobodnog plana, samonoseće terase, ravnog krova, trakastih prozora, naglašenog ulaza s nadstrešnicom… Brašovan stvara po rečniku modernog pokreta.

Novi život zgrade

Sama zgrada podignuta je povodom stogodišnjice državne štamparije, i monumentalnost objekta to i ističe – značaj štampanih medija u modernom društvu. Istovremeno, kvalitet radnog prostora i uslova rada koje Brašovan stvara, zelenilo i osunčanost, elementi su karakteristični za težnju modernog pokreta da se arhitekturom utiče na društvo. Nakon Drugog svetskog rata zgrada nastavlja da bude sedište štamparije Jugoštampe, pored koje se useljava još nekoliko izdavačkih preduzeća koja se zatim sva ujedinjuju 1955. godine u Beogradski grafički zavod. Tek osamdesetih godina XX veka formira se Beogradski izdavački grafički zavod, BIGZ, pod imenom pod kojim je objekat i danas prepoznatljiv.

Zaštićena 1992. godine kao kulturno dobro, zgrada ipak biva prepuštena neodržavanju i propadanju. Nekadašnji gigant socijalizma, BIGZ je zapošljavao skoro 3.000 ljudi i objavljivao stotine i stotine knjiga. Kada je taj broj pao na tek nekih tridesetak, štamparija koristi tek deo od 25.000 kvadratnih metara objekta, i započinje proces davanja u zakup delova objekta i pojedinačnih prostorija kao poslovnih prostora. Prve decenije od 2000. godine BIGZ dobija novi život. Od skladišta, preko poslovnih prostora, zgrada postaje i mesto brojnih umetničkih ateljea. Prostorije različitih veličina, od malih do velikih, visokih plafona, dobro osunčane i provetrene, postaju idealne za umetničko stvaralaštvo. Za vizuelnim umetnicima dolaze i drugi, i zgrada BIGZ-a razvija se u neformalnu umetničku koloniju koja zatim iznedri i novu prepoznatljivu muzičku scenu Beograda.

Urbana svaštara

Preduzeće biva privatizovano i dobija nove vlasnike 2007. godine. Od tada, trajno vlasništvo nad objektom i njegova sudbina pod stalnim su znakom pitanja, ali, u međuvremenu, zgrada BIGZ-a živi svoj život. I nakon privatizacije nastavlja se s iznajmljivanjem prostorija, i negde nakon 2010. godine BIGZ dobija novi sjaj – ovog puta ne kao ponos države i sistema, već kao nešto sasvim drugačije – kao utočište alternativnog i neformalnog Beograda. „Džungla od betona“ i „urbana svaštara“ samo su neki od naziva kako je štampa tih godina prepoznavala nove pokrete u zgradi BIGZ-a, a što je zapravo bila naša verzija skvotiranja i samoorganizovanja. Prostori u BIGZ-u se zakupljuju, i to ne čak ni po preterano niskim cenama, tako da uopšte nije u pitanju skvot, kako se često predstavljalo ono što se unutra dešava. Ipak, samoorganizovanost koja se mahom na vrhu džinovskog BIGZ-a odvijala, iznedrila je gomilu raznovrsnog sadržaja, susreta i klica daljih delovanja, pa i čitav muzički pravac potom poznat kao nova srpska scena.

Alternativni Beograd

Raznovrsnost sadržaja koju je sam objekat svojom strukturom omogućio i nagomilana energija stvorili su jednu posebnu atmosferu koja je trajala dok je bila slobodna. Šesti i sedmi sprat zgrade BIGZ-a pretvoreni su u svojevrsni muzički inkubator u kome su se nalazili brojni muzički studiji za probe. Na jedan studio odlazilo je i po nekoliko bendova koji dele prostorije i opremu, a bili su i studiji za iznajmljivanje u kojima su probali razni bendovi koji su plaćali termine po satu. U prethodnih nekoliko godina teško da je bilo benda koji nije prošao kroz BIGZ. Vrata javnosti još su otvorenija kad su u BIGZ-u počeli da se organizuju koncerti, nekad i sasvim privatnog karaktera u studijima za probe, a zatim su otvorena i dva kluba: „U zmajevom gnezdu“ i „Bigz scena“, čime su poslednji spratovi zgrade BIGZ-a utemeljeni kao sedište samoorganizovanog beogradskog alternativnog zvuka i mesto cirkulacije alternativnog Beograda.

Neformalni kulturni centar

Iako najprepoznatljivi po alternativnoj muzičkoj sceni koju je zgrada iznedrila, ona je bila sedište daleko šireg kulturnog miljea. Tu se razvijao savremeni cirkus, umetnička animacija i savremeni i ulični teatar, u prostorijama u kojima je stvarala Cirkusfera, kao i fantastična brazilska veština, ples i borba, kapoeira u Centru brazilske kulture. Osvanuo je i tehno, trance i minimal klub, zatim mesto ljubitelja fank muzike, klub s atmosferom dnevne sobe, a i nešto „upeglaniji“ noćni klub na prvom spratu zgrade. Na samom vrhu zgrade, na sedmom spratu, i s izlazom na predivnu terasu s koje puca pogled na Beograd, nalazio se džez klub Čekaonica. Čekaonica, s klavirom koji svira dok se pogled pruža preko svetala Beograda, jedna je od deset najboljih džez klubova u Evropi.

Nestvarni prostori zgrade BIGZ-a, svi međusobno različiti i uređeni u širokom spektru stilova i pristupa, raznovrsna ekipa koja se tu skupljala i gomila slučajnih prolaznika, a i radoznalih turista, doveli su do toga da zgrada bude proglašena za neformalni kulturni centar u koji su mnoge nade bile polagane. Ipak, kako je široko otvorila vrata javnosti, iskazano je da sama zgrada nije u toku sa svojim novim namenama i protivpožarna inspekcija je negde 2014. godine zatvorila vrata svih javnih mesta okupljanja u BIGZ-u. Iako je pun sjaj neformalnog kulturnog centra relativno kratko trajao, pokazao je da je u jednom objektu koji nije u sjajnom stanju, zapravo je daleko od toga, moguće da se stvori nova scena i energija, i da su entuzijazam, kreativnost i samoorganizovanje jači pokretači od formalnog sređivanja samog objekta.

Daleko od toga da u zgradi BIGZ-a više ne buja umetnički život. Dok štamparija funkcioniše na nižim etažama, skoro čitav objekat prošaran je različitim namenama i delatnostima. P3 studio za snimanje na sedmom spratu verni je stanar BIGZ-a preko decenije, Plavo pozorište i Centar Brazilske Kulture su tu nedaleko, i zapravo ceo vrh BIGZ-a i dalje čine muzički studiji za vežbanje, razni ateljei, udruženja, zanatlije i drugo. Ipak, sam objekat i dalje čeka rekonstrukciju i neku sigurniju budućnost, koja je iznova i iznova neizvesna. Prošle godine je opet najavljena rekonstrukcija samog objekta, a dok se ona zaista i ne desi, zgrada BIGZ-a nastavlja da dominira svojim okruženjem, kako svojom pojavom, tako i zvucima bubnjeva koji u njoj pulsiraju.

image1 Gradski Kutak: Beograd u malom page-cover Noć muzeja: Beograd koji miriše na osamdesete _MG_0234 Gradski kutak: Concept store koji pruža jedinstven doživljaj Beograda Igor Sinkov 1 Beogradski Market – celonedeljna atmosfera petka po podne · · ·