FAILED ARCHITECTURE - SLUČAJ SAVAMALE
PULS GRADA · enterijer/arhitektura

Failed Architecture čini internacionalni tim mladih arhitekata iz Amsterdama, čija je pažnja usmerena na zapuštene ili uništene objekte i urbane sredine koji nisu odoleli zubu vremena. FA (Failed Architecture) pokušava da rasvetli istoriju zanemarenih arhitektonskih i/ili urbanistički vrednih celina i da u njih uperi nova svetla, ne bi li bar malo uticao na vraćanje nekadašnjeg sjaja. Sasvim prirodno, put ih je doveo u Beograd, na prostor nekadašnjeg ponosa a današnjeg srama prestonice, u Savamalu

Failed Architecture – slučaj Savamale

Tekst: Ljubica Slavković M. Arch.

Failed Architecture čini internacionalni tim mladih arhitekata iz Amsterdama, čija je pažnja usmerena na zapuštene ili uništene objekte i urbane sredine koji nisu odoleli zubu vremena. FA (Failed Architecture) pokušava da rasvetli istoriju zanemarenih arhitektonskih i/ili urbanistički vrednih celina i da u njih uperi nova svetla, ne bi li bar malo uticao na vraćanje nekadašnjeg sjaja. Sasvim prirodno, put ih je doveo u Beograd, na prostor nekadašnjeg ponosa a današnjeg srama prestonice, u Savamalu

Posle niza diskusija i otvorenih debata, FA preko Amsterdama, Kopenhagena, Sofije i Skoplja, došla je u Beograd. Predvođeni Majom Popović, beogradskom arhitektom koja je pre desetak godina svoj put nastavila u glavnom gradu Holandije, FA saznaje za prostor Savamale i odlučuje da se uhvati u koštac s njegovom problematikom. Kao idealno mesto za šestodnevnu radionicu izabran je KC Grad, lociran u srcu istraživane lokacije. 

Radionica je zamišljena kao petodnevno istraživanje i prikazivanje rezultata na izložbi u KC Grad šestog dana, uz otvorenu debatu. Koordinatori su bili Maja Popović, Ljubo Georgiev i Michiel van Iersel iz FA, dok je sam tim bio sastavljen od dvadesetak mladih ljudi, većinom žitelja Beograda. Prijavljivanje je bilo otvorenog tipa, informacije su objavljene na internet prezentaciji, a prvih dvadesetak koji su se prijavili, odabrani su da učestvuju. Tako je sastavljen raznovrstan tim ljudi raznih godina i profesija, koji su činili arhitekte, sociolozi, istoričari, umetnici, studenti, profesionalci, pa i stranih studenata na razmeni u Beogradu.
Radionica je predstavljala novo iskustvo i za organizatore i za učesnike. Naime, FA je mlada organizacija, i radionica ovog tipa za njih je bila novitet. Dosta toga je dogovarano u hodu, vizija prezentacije rodila se zapravo kroz sam rad, a tako su rešavana i mnoga druga tehnička pitanja. Ljubav prema Beogradu, strast probuđena arhitektonskim i urbanističkim potencijalom, vizija uzbudljive budućnosti i saznanja o intrigantnoj prošlosti spojila su dvadesetak stranaca u šestodnevno skidanje memljivih zavesa s dela srca Beograda.

Istraživački rad
Nakon šetnje Savamalom i upoznavanja s lokacijom, tim je podeljen u četiri grupe. Istraživani su fizička struktura, lokalna ekonomija i saobraćaj, socijalni aspekt i medijski prikaz ove oblasti od njenog nastanka do danas. Na spratu KC Grada jedan od zidova pretvoren je u izložbeni pano podelom na četiri horizontale. Na levom kraju pisalo je 1830. (godina početka formiranja ove oblasti kao gradskog dela), dok je na desnom pisalo 2012. Svaka horizontala predstavljala je vremensku liniju izabranog aspekta, ispresecana ključnim godinama. Četiri dana su članovi tima prikupljali podatke, listali knjige i časopise, išli na ugovorene sastanke po institutima i bibliotekama koje su koordinatori omogućili, razgovarali s lokalcima i pretraživali internet, uz stalne zajedničke sastanke u krugu ili ispred „timeline“-a kako bi uporedili rezultate, predstavili ih FA timu i od njih dobili nove savete. 

Iz različitih uglova
Maja, Ljubo i Michael ugovorili su posete nekolicine ljudi koji su preneli svoja iskustva i znanja o ovoj oblasti i odgovorili na mnoga pitanja znatiželjnog tima. Nemanja Petrović iz Opštine Savski venac otkrio je pravne probleme i imovinske odnose, kao i uvid u to kakvoj se budućnosti Opština nada u vezi sa Savamalom. Maja Lalić, kao predstavnik Mikser festivala, koji je od ove godine smešten na lokaciji Savamale s ciljem da promoviše ovu oblast i pospeši njen razvoj, dala je uvid u kulturni i društveni potencijal ove oblasti, kako su to iz Miksera sagledali i zašto su se baš tu preselili. Dejan Ubović iz KC Grad ispričao je njihova iskustva kao prvih stanara institucije kulture u ovom kraju, dočarao borbu s počecima oživljavanja ove oblasti i dao uvid u probleme s kojima se susreću, kao i svoje mišljenje o njihovim rešenjima.
Danima je tim štampao fotografije, seckao delove članaka i kopiranih knjiga, popunjavao „stickere“, zapisivao ključne događaje i svemu nalazio mesto na horizontalama na zidu. Prelomni događaji su uokvireni, a poslednjeg dana svaka grupa je špenadlama i koncem na svojoj horizontali napravila „timeline“ i jednom linijom obeležila uspone i padove razvoja Savamale. Zatim je sprat KC Grada bio otvoren za javnost i otpočela je javna debata.
Jednostavno prikazani, brižljivo sakupljeni podaci prikazani na kroki sačinjenom „timeline“-u govorili su mnogo o našoj prošlosti. Gusto nagomilan materijal tamo gde je vremenska linija označavala prelaz između vekova, na prvi pogled je jasno ukazivao na zlatne dane. Manjak materijala u periodu nakon Drugog svetskog rata pokazivao je gubljenje značaja ove oblasti i njeno propadanje. Debatu je otpočeo Ljubo Georgiev iz FA tima, predstavljajući dobijene rezultate. Nadovezali su se Nemanja Petrović i Ivan Lalić, direktor Miksera, kao i profesorka Arhitektonskog fakulteta Ana Nikezić. Pokušano je da se odgovori na ključna pitanja u vezi s redefinicijom ovog prostora. Zašto Savamala ne uspeva da skrene pažnju potencijalnih investitora i javnosti, koji su sadržaji Savamale čija važnost može privući pažnju i kako bi promena stanja u kome se Savamala nalazi mogla da utiče na ostatak grada? Zanimljivi odgovori su dati, i drugi deo radionice će se odigrati na Mikser festivalu, a rezultati prikazani širom sveta na daljim dešavanjima Failed Architecturea.

Prekinuta vremenska nit
Iako postoje politički, ekonomski, ekološki, saobraćajni i drugi uzroci zbog kojih je Savamala u današnjem nezavidnom stanju, komentar arhitekte Ane Nikezić možda najbolje oslikava srž problema. Gledajući „timeline“ i tanani kanap koji obeležava uspone i padove Savamale i njenu istorijsku nit, Ana je odmah uočila da je upravo to ono što Savamala, a ni ostatak Beograda, nije nikad imala – neprekinutu vremensku nit. Ispresecani burnim događajima od kojih je svaki predstavljao novi početak, ni Beograd ni Savamala ležeći na svojim ruševinama nisu uspeli da nastave njihovu nekada započetu gradnju. Uz malo sredstava i mnogo više volje i entuzijazma, FA i tim koji su okupili pokazali su koliko je malo potrebno da se zastane i upozna prostor koji nas okružuje, upoznaju greške prošlosti da bi se izbegle u budućnosti i otpočelo stvaranje neprekinute niti. 

FAILED ARCHITECTURE - SLUČAJ SAVAMALEimg-SAVAMALA OLD.jpg

Granice Savamale i istorija
Nekada se pod Savamalom podrazumevala čitava zapadna padina grada, između Terazija, Kralja Milana, Slavije, Nemanjine i ulice Kneza Miloša do Save. Danas se pod ovim terminom smatra samo prostor od Karađorđeve ulice do obale, Kalemegdana s jedne i Železničke stanice s druge strane. Današnja Savamala leži na dve opštine, Savski venac i Stari grad. Deo u opštini Stari grad obuhvata Beton Halu za koju je već bio raspisan međunarodni konkurs i vizije o njegovoj budućnosti postoje. FA Belgrade se fokusirao na deo koji leži na Savskom vencu, koji iza sebe ima burnu prošlost ali ne i pogled u budućnost.
Kada je hatišerifima 1830. i 1833. godine dobijena unutrašnja samouprava, knez Miloš odlučio je da izgradi novi, moderan grad, van dometa topova s Beogradske tvđave, još uvek u rukama Turaka. S obzirom na razvijen rečni saobraćaj i trgovinu koja se Savom odvijala, dojučerašnje predgrađe polako se razvija u najelitniji deo slobodnog grada i počinju svetli dani Savamale. U jednom danu iseljava se siromašno stanovništvo i ubrzo umesto trošnih kućica niču neke od najznačajnijih javnih građevina kulturno-istorijskog značaja tog vremena. Đumrukana (Karađorđeva 17), prvobitno zgrada carine a potom prvo pozorište, kao i Velika Pivara na uglu Admirala Geprata i Balkanske ulice gde je održana Svetoandrejska skupština danas ne postoje, a kao svedoci tog vremena ostale su zgrada Železničke stanice, Manakova kuća (Gavrila Principa 5), Hotel Bristol (Karađorđeva 50) i najveći svedok nebrige, zapuštenosti i neprimerenog trenutnog stanja ove izuzetne urbanističko-ambijentalne celine – Zgrada Beogradske zadruge, današnjeg Geozavoda (Karađorđeva 48). Nažalost, oronula i u crnilu ugušena fasada objekta izuzetnog arhitektonskog i istorijskog značaja, nastalom od izduvnih gasova kamiona koji svakodnevno prođu ovom ulicom, predstavlja bolan odraz našeg odnosa prema istorijskom i kulturnom nasleđu i vrednostima.

Centar društvenog života
Vrhunac života Savamale odigrava se na prelazu iz 19. u 20. vek, i traje do početka Drugog svetskog rata. Iako oblast sklona plavljenju, bila je glavni trgovački centar Beograda, dom bitnijih javnih građevina i velelepnih kuća bogatih trgovaca. Glavna ulica bila je Karađorđeva, a sam trgovački centar nalazio se na Malom Pijacu, ispred Hotela Bristol. Kafane, restorani, hoteli, pozorište, pivara, trgovina, bankarstvo i razmene svih vrsta odigravali su se na ovom prostoru. Desio se Prvi, zatim i Drugi svetski rat, razaranja i bombardovanja, politički preokreti, uvođenje teškog saobraćaja i kompletno skretanje fokusa s ovog dela grada, i nakon godina zapuštenosti, sive gradnje i nerazrešenih imovinskih odnosa, Savamala se svako jutro budi trošna i zaboravljena pod teretom smoga.

SVETSKO ČUDO U SRED BEOGRADA SVETSKO ČUDO U SRED BEOGRADA tajnenbg.jpg TAJNE NOVOG BEOGRADA AMBIJENTALNE CELINE BEOGRADA AMBIJENTALNE CELINE BEOGRADA SLIKE IZ ŽIVOTA NEKADAŠNJEG BEOGRADA SLIKE IZ ŽIVOTA NEKADAŠNJEG BEOGRADA