2018-07-10 09.29.41
PULS GRADA · enterijer/arhitektura

Crveni kiosk, Iskra telefon, toranj na Avali, blokovi Novog Beograda i stolice Nika Kralja samo su neki od prizora koji svi namerni i slučajni prolaznici Menhetna mogu da pogledaju ovih dana u jednoj od najvažnijih umetničkih institucija sveta. Njujorški Muzej moderne umetnosti, MoMA, prikazuje izložbu o arhitekturi socijalističke Jugoslavije: ka konkretnoj i betonskoj utopiji.

Tekst: Ljubica Slavković

U julu ove godine otvorena je izložba za koju se karte kupuju u čuvenom crvenom kiosku. Umesto zaboravljen negde pored puta, crveni kiosk blista u sred Menhetna, na ulasku u njujoršku MoMA, na ulazu izložbe Toward a concrete utopia: Architecture in Yugoslavia, 1948 – 1980. Kako sama MoMA ističe, ova izložba predstavlja „izuzetna dela vodećih arhitekata socijalističke Jugoslavije američkoj i međunarodnoj javnosti. Izložba ističe značajan, ali još uvek nedovoljno istražen opus modernističke arhitekture, čije napredno razmišljanje ima uticaj i danas“. Na hiljadu kvadrata njujorškog muzeja prikazano je preko 400 crteža, modela, fotografija, kao i radovi brojnih istaknutih arhitekata iz čitave Jugoslavije.

Treći put

Autori izložbe su kustosi Martino Stierli i Vladimir Kulić. Vladimir Kulić je, zajedno sa nekolicinom članova kustoskog tima, bio gost međunarodnog foruma Stvaranje konkretne utopije: arhitektura Jugoslavije, 1948 – 1980 koji se u novembru održao u beogradskom Centru za kulturnu dekontaminaciju (CZKD). Tom prilikom, Vladimir je na daljinu, preko niza slajdova, vodio mnogobrojnu znatiželjnu publiku kroz izložbu u MoMA. Kroz četiri dana razgovora o arhitekturi socijalističke Jugoslavije, vezanim direktno ili posredno za izložbu u Njujorku, domaća publika imala je prilike da sazna više o pomenutoj izložbi, ali i o sopstvenom okruženju.

Izložba arhitekture socijalističke Jugoslavije u centru Njujorka čudi koliko je i očekivana. S jedne strane, čini se da je Njujork preduhitrio naše sopstveno interesovanje za pomenutu arhitekturu i nasleđe perioda socijalizma. S druge strane, čini se da svetske prilike, a svakako i Sjedinjenih Američkih Država, sve više podstiču da socijalizam prestaje da bude bauk pojam, već postaje polje koje intrigira i počinje iznova da se promišlja. Interesovanje za multikulturalnu zemlju koja je u svom putu između kapitalističkog Zapada i socijalističkog Istoka osnovala treći put i stala na čelo svetskog Pokreta nesvrstanih, tema je koja budi interesovanja, a izvanredni primeri jugoslovenske arhitekture je smelo vizuelno prate.

Betonska ili konkretna utopija

Pri najavi beogradskog skupa sam naziv međunarodnog foruma koji direktno referira na naziv izložbe u MoMA izazvao je brojne komentare: da li je utopija betonska ili konkretna? U ovom slučaju utopija je na engleskom jeziku i betonska i konkretna. Namerno, jer s jedne strane, veliki deo izložbe prikazuje arhitekturu od armiranog betona. S druge strane, autori naslovom konkretna utopija referiraju na značajan filozofski pojam Ernsta Bloha. Kako i sam Vladimir navodi, takva blohovska utopija pomerena je s fiksiranog bluprinta, idealnog modela koji se ne menja, te dobija dinamičnu dimenziju nečega što je u konstantnom procesu nastajanja i traženja. Upravo u toj metafori su autori prepoznali jednu od vodećih karakteristika same Jugoslavije čija arhitektura je predmet izložbe, jer socijalistička Jugoslavija je bila u stalnom traženju i menjanju, i otuda je u Beogradu predstavljena konkretna utopija.   

Četiri tematske celine

Veliki značaj izložbe je i u tome što prikazuje prostor čitave Jugoslavije, a ne parcijalno republika naslednica. Time su autori uspeli da prikažu brojne veze i preplitanja koji su bili ključni za razvoj arhitektonske prakse vremena, ali i čitavog društva. Međutim, u tome je ležao i jedan od najvećih izazova. Za razliku od brojnih svetskih arhitektura koji su uspele da se brendiraju svođenjem na uslovno rečeno jednostavnije predstave, s heterogenom jugoslovenskom arhitekturom to nije bilo moguće. Upravo zato, izložba je koncipirana u četiri velike tematske celine koje kroz mnoštvo eksponata, pojedinačnih slučajeva i rešenja, prikazuju brojne teme i sklapaju širu sliku čitave jugoslovenske posleratne arhitekture i razvoja društva.

Prva velika celina bavi se modernizacijom zemlje kroz posleratnu obnovu i izgradnju, i tu je predstavljeno nekoliko tema koje obuhvataju masovnu urbanizaciju kroz velike projekte poput Novog Beograda, tehnološku modernizaciju kroz projekte poput Beogradskog sajma i tornja na Avali, kao i društvenu modernizaciju kroz građevine takozvanog društvenog standarda: škole, bolnice, vrtiće, muzeje, biblioteke itd. Druga velika celina predstavlja globalne mreže i prikazuje na koji način je posleratna Jugoslavija vršila razmenu sa svetom. Manja podcelina prikazuje izvoz jugoslovenske arhitekture u zemlje nesvrstanih, gde je fokus na kompaniji Energoprojekt koja je delovala na čak četiri kontinenta. Kroz podcelinu rekonstrukcija Skoplja nakon zemljotresa 1963, koji se odvijao pod patronatom Ujedinjenih nacija, prikazano je kako se razrušeni grad jugoslovenskog juga pojavio kao međunarodni čvor u razmeni planerskog znanja, a zatim i centar brutalizma.

Jadran – mesto susreta čitavog sveta

Podcelina paviljoni Jugoslavije u inostranstvu uvodi posetioce i u prvu monografsku sobu koja je posvećena arhitekti Vjenceslavu Rihteru, gde je akcenat na naočitom paviljonu Jugoslavije u Briselu 1958. i tom momentu velikog izlaska Jugoslavije na arhitektonsku scenu sveta, koji je bio veoma povoljno ocenjen. Kako nas Vladimir provodi, četvrta podcelina u globalnim mrežama je turistička infrastruktura na Jadranu koja je građena podjednako za jugoslovensku populaciju, ali i za goste iz inostranstva. Specifična pozicija Jugoslavije u Hladnom ratu omogućila je da upravo Jadran bude mesto susreta čitavog sveta, a turistička infrastruktura mesto globalnog umrežavanja Jugoslavije.

Centralni deo jedne od soba u MoMA zauzimaju predmeti na koje smo navikli u domovima naših baka i deka, a spadaju u treću veliku celinu koja se bavi svakodnevnim životom. Pored telefona, stolica i brojnih drugih predmeta domaćinstava koji je skoro svaki moderni jugoslovenski dom imao, „svakodnevni život“ pokriva i šire razmere, tako da prikazuje i velika stambena naselja. Pored čuvenog Splita 3, svoje mesto je tu našla i beogradska škola stanovanja koja se fokusirala na projektovanje efikasnih, funkcionalnih, ali i prostorno atraktivnih stanova, te novobeogradski blokovi, kao što je Blok 23, i naselje Cerak Vinogradi.

Poslednja velika celina na izložbi bavi se kompleksnim pitanjem identiteta, proisteklim iz heterogene etničke strukture Jugoslavije. Autori se tu fokusiraju na ključne figure koje su bile odgovorne za formiranje nacionalnih, republičkih arhitektonskih škola, kao što su slovenački Edvard Ravnikar, te Juraj Neidhardt, otac bosansko-hercegovačkog regionalizma, koji je zagovarao modernu arhitekturu proisteklu iz arhitektonskog nasleđa Balkana. Jedno od ključnih prikazanih ostvarenja je Bijela Džamija u Visokom, delo Neidhardtovog studenta, arhitekte Zlatka Ugljena.

Spomenici zemlji koje više nema

Naravno, izložba veliku pažnju posvećuje i danas veoma aktuelnoj temi spomenika i memorijalnih kompleksa Narodnooslobodilačke borbe. Autori izgradnju spomenika posmatraju kao vrstu mreže koja je držala celu Jugoslaviju zajedno, utemeljenu na antifašističkoj borbi tokom Drugog svetskog rata. Kroz niz fotografija, maketa i video priloga prikazani su ključni i najpoznatiji spomenici, građeni naročito 60-ih i 70-ih godina: od Kozare, preko Makedoniuma, Petrove gore, do Jasenovca. Poslednja monografska soba posvećena je arhitekti Bogdanu Bogdanoviću, njegovim spektakularnim crtežima i sopstvenim fotografijama spomenika čiji je autor.

Insertom iz jednog dokumentarnog filma o Jasenovcu se čitava izložba i zatvara. Kako Vladimir navodi, spomenici čine možda najspektakularniji materijal koji su za izložbu prikupili, a pri tome su dobar završetak izložbe, pošto omogućavaju da se dotakne tema raspada Jugoslavije: „od svih vrsta građevina, oni su možda najviše stradali u raspadu, tako da su na neki način i spomenici zemlji koje više nema.“

naslovna Užasna dizajnerska rešenja page-klozeti Toaleti originalnog dizajna na kakve nismo navikli this-region-in-india-is-full-of-churches-that-look-nothing-like-churches4-805x427 Ove crkve u Indiji uopšte ne liče na crkve page-metro Najlepše stanice metroa na svetu · · · ·