Izlozba NKN, foto Ivana masnikovic Antic (4)
KULTURA

Nematerijalno kulturno nasleđe jedne zemlje obuhvata običaje, zanate, autohtonu umetnost, hranu i lokalne specijalitete… U Srbiji postoji zvanična lista sa 37 elemenata nematerijalnog kulturnog nasleđa, u svetu se o ovom nasleđu brine UNESCO. Ova organizacija UN je pre deset godina formirala Reprezentatitvnu listu nematerijalne kulturne baštine čovečanstva. Na listi se za sada nalaze i dva elementa iz Srbije – kolo i porodična slava.

Tekst: Jelena Jovanović

„Nematerijalno kulturno nasleđe ili, kako se često naziva – živo nasleđe, čine verovanja, običaji, društvene prakse, zanatska znanja i veštine, koji se prenose s generacije na generaciju, i čine obeležje identiteta jedne zajednice. Kao takvo, ono članovima te zajedice pruža osećaj pripadnosti, utkano je u njenu prošlost, ali je prisutno i danas, kao deo savremenog života“, kaže Danijela Filipović iz Centra za nematerijalno kulturno nasleđe Srbije koji se nalazi u Etnografskom muzeju u Beogradu.

Priča o nematerijalnom kulturnom nasleđu ovih dana je prilično aktuelna. Trenutno se razmatra predlog koji je Srbija podnela u martu 2017. godine – da guslanje, odnosno pevanje uz gusle bude upisano na Uneskovu Reprezentativnu listu nematerijalnog nasleđa. Naime, Međuvladin komitet za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa održava svoje redovno zasedanje od 26. novembra do 2. decembra, i odlučuje i o našem, i o novim predlozima drugih zemalja.

Pevanje uz gusle možda nije u istoj meri prisutno na teritoriji cele Srbije, ali svakako predstavlja važno obeležje identiteta i vrlo prisutnu izvođačku praksu u okviru nekih lokalnih zajednica. Izuzetno važan deo nominacijskog dosijea koji smo pripremili čine izjave saglasnosti, odnosno pisma u kojima pojedinci (guslari), guslarska udruženja, predstavnici lokalnih zajednica i lokalnih samouprava, institucije kulture, muzičke škole, turističke i nevladine organizacije, svako sa svog stanovišta, ukazuju na značaj očuvanja guslanja, i potvrđuju spremnost da sprovode mere koje će doprineti njegovom daljem očuvanju i prenošenju.“

Porodična slava i kolo, elementi nematerijalnog kulturnog nasleđa iz Srbije koji su do sada upisani na UNESCO-vu listu, navodi Danijela Filipović, izrazito su vitalni elementi našeg nematerijalnog nasleđa. Prisutni su na teritoriji cele Srbije, i predstavljaju prepoznatljiva obeležja nacionalnog identiteta. 

Raznoliki elementi nasleđa

O ovdašnjem kulturnom nasleđu zvanično je počelo da se vodi računa 2010. godine kada je Srbija ratifikovala UNESCO-vu Konvenciju o očuvanju nematerijalnog kulturnog nasleđa. Nakon organizovanja seminara, konferencija i okruglih stolova sa ciljem edukovanja stručnjaka, lokalnih zajednica i nosilaca nasleđa, formiran je Nacionalni registar 2012. godine. Upisano je 27 elemenata nematerijalnog kulturnog nasleđa iz čitave Srbje, vremenom je lista proširena, i danas je na njoj 37 elemenata.

Pored opštepoznatih, već pomenutih elemenata koji su prisutni na teritoriji čitave zemlje (slava, kolo, đurđevdanski običaji), na listi su i elementi nasleđa koji su poznati i praktikuju se samo u određenim užim geografskim područjima ili regionima. Među njima su zlakusko lončarstvo (stara tehnika izrade posuđa od gline iz zlatiborskog sela Zlakusa), naivno slikarstvo Slovaka, novopazarske mantije (tradicionalni specijalitet – pita od mesa), pevanje izvika (tradicionalno dvoglasno pevanje prisutno u selima Zlatiborskog okruga), vranjska gradska pesma. U registar su upisana i zanatska znanja i veštine koji se generacijama prenose u određenim porodicama, kao što su filigranski zanat ili izrada drvenih čutura.

Postoje i elementi živog nasleđa koji su prisutni u više različitih sredina, ili su preneti iz jedne sredine u drugu. Primer za to su groktalice (vrsta narodnih pesama), ojkanje (način pevanja) i čuvari Hristovog groba (običaj poreklom iz severne Dalmacije).

Negovanje nematerijalnog nasleđa u savremenom životu prisutno je i u gradskim i u seoskim sredinama. Postoje mnogi elementi tipični za seoska područja, ali i oni koji se mogu naći samo u gradskim sredinama, kao što su vranjanska gradska pesma ili filigranski zanat. 

Reprezentativna svetska lista

UNESCO (organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu) formirala je 2008. godine posebnu listu na kojoj se nalazi reprezentativno nematerijalno nasleđe iz čitavog sveta. Do sada je na ovu listu upisano 470 elemenata nematerijalne kulturne baštine iz 117 zemalja.

„Reprezentativna lista nematerijalnog kulturnog nasleđa čovečansta obuhvata veliki broj elemenata koje su zemlje prepoznale kao obeležje sopstvenog identiteta, i kao pojedinačne nominacije predložile njihove upise na relevante liste. Tako je, na primer, pripremu napolitanske pice kao deo svog nematerijalnog kulturnog nasleđa upisala Italija, tu je i fado – gradska muzička praksa iz Portugalije, kao i flamenko kao deo nasleđa Španije, ili praksa izvođenja joge, koja je ušla na listu na predlog Indije“, kaže Danijela Filipović.

UNESCO je imao u vidu i činjenicu da je nematerijalno kulturno nasleđe nešto što zajednice međusobno dele, pa je uspostavio i mehanizam multinacionalnih nominacija.

„Na UNESCO-voj listi se nalaze 34 elementa koja su upisana kao zajednički predlog dve ili više zemalja. Među njima su sokolarstvo, zajednički predlog 18 zemalja, kao i mediteranski način ishrane, koji je predožilo sedam zemalja. Možemo pomenuti i nedavno upisane elemente iz našeg okruženja kao što su proslavljanje 1. marta (Dan dolaska proleća) – predlog Makedonije, Bugarske, Rumunije i Moldavije, ili Hidrileze (Đurđevdan) – predlog Makedonije i Turske.“

Konačnu odluku o tome da li će se određeni element nekog nacionalnog nematerijalnog nasleđa naći na UNESCO-voj listi donosi Međuvladin komitet za nematerijalno kulturno nasleđe.

„Za upis na Reprezentativnu listu neophodno je da zemlje predlagači, kroz dostavljenu dokumentaciju, pokažu da je reč o nematerijalnom kulturnom nasleđu koje je prisutno na njenoj teritoriji i upisano u registar na nacionalnom nivou, kao i da je reč o nasleđu koje se prenosi s generacije na generaciju, i koje zajednica prepoznaje kao obeležje svog identiteta. Kroz dokumentaciju, video i foto materijal, koji čine nominacijski dosije, važno je pružiti dokaze da je reč o elementu koji je prisutan i u savremenom životu zajednice, kao i da je nominacija pripremljena uz učešće i saglasnost što šire zajednice – pojedinaca, institucija, udruženja, organizacija…“, objašnjava Danijela Filipović. 

Novi predlozi

Lista elemenata srpske nematerijalne baštine, naravno, nije konačna. U ovom trenutku razmatra se veći broj predloga – među njima su opančarski zanat, zdravice (vrsta pesama), dužijanca (običaj prilikom održavanja žetve). Ove predloge, objašnjavaju u Etnografskom muzeju, pripremili su regionalni koordinatori u saradnji s lokalnim zajednicama.

„Predlog za upis u liste nematerijalnog kulturnog nasleđa mogu da podnesu institucije, ali i pojedinci, lokalne zajednice, nevladine organizacije, koji u svojoj sredini prepoznaju moguće elemente nematerijalnog nasleđa, i pokažu spremnost da upisom preduzmu mere u cilju njegovog daljeg očuvanja. Rad na identifikovanju novih elemenata je stalan, i predstavlja jedan od važnijih zadataka naše mreže za očuvanje nematerijalnog kulturnog nasleđa, u kojoj veoma važnu ulogu imaju regionalni kooridinatori, saradnici našeg centra, teritorijalno zaduženi za određene oblasti. Oni su u stalnom kontaktu s lokalnim zajednicama u cilju pronalaska ili pripreme novih predloga za upis, koje dostavljaju Centru za nematerijalno kulturno nasleđe pri Etnografskom muzeju.“

Vladislav Bajac LIK I DELO No. 5 „Tajanstveni život Vladislava Bajca“ Zvuk nemačke kulture Prag DZT(foto Janos Bakula) „Zvuk nemačke kulture“ u Beogradu Radka D Predstavljanje knjige „Novac od Hitlera“ sa Radkom Denemarkovom kulturno leto na paliluli plakat City letnja preporuka #35: Kulturno leto na Paliluli · · ·