Beograd
U VAZDUHU · flešbek

Živeli ste u zabludi ako ste mislili da je Banovo brdo dobilo naziv po tituli bana, Kanarevo po kanarincu, Čukarica po nekoj čuki, Savamala po tome što je mala i neugledna, dok ste samo delimično bili u pravu da je Dedinje nazvano po nečijem dedi. Toponimi beogradskih naselja prepuni su slikovitih detalja prošlosti grada, onih detalja koje bi vreme prepustilo zaboravu da nisu ostali trajno sačuvani u imenima naselja.

DORĆOL je naziv turskog porekla i sastoji se od dve reči: dort-četiri i jol-put, pa bi prema tome Dorćol značio raskrsnicu četiri puta. U tursko doba ovako se zvao uži prostor oko raskrsnica današnjih ulica Cara Dušana i Kralja Petra, a vremenom je obuhvatio prostor između Vasine i Francuske ulice, Kalemegdana i Dunava. Dorćol je najstariji stambeni deo Beograda, budući da je nikao u neposrednoj blizini Tvrđave, koja je svojim pozicijom uticala na širenje gradskog jezgra.

Naseljavanje ovog prostora datira još iz kasnog srednjeg veka, a najveći procvat doživljava za vreme vladavine despota Stefana Lazarevića. U to vreme grad se sastojao od utvrđenja i naselja koje je dosezalo do današnje ulice Kralja Petra. Tokom turskog doba Dorćol postaje tipično orijentalno naselje prepuno javnih zgrada, kuća bogatih posednika i džamija. Danas o ovom vremenu svedoči samo nekoliko objekata od kojih su najznačajniji Bajrakli džamija i kuća u kojoj je smešten Muzej Vuka i Dositeja.

BANOVO BRDO se u tursko vreme zvalo Golo brdo, a postojao je i naziv Ordija, što na turskom znači vojska. Današnje ime dobilo je po Matiji Banu, profesoru, književniku i diplomati koji je 1844. godine došao u Beograd, zavoleo ga i u njemu ostao do smrti. Njegov doprinos kulturnom razvitku Srbije je veliki, a kako je bio redak intelektualac, vrlo vispren i rečit, država ga je slala u delikatne diplomatske misije.

Kuća Matije Bana se nalazila u Gospodskoj ulici (današnja Brankova) i bila je stecište kulturnog i političkog života Beograda. Kako mu se okolina Beograda veoma dopadala, Matija Ban odlučuje da kupi imanje na Golom brdu sa koga se pružao predivan vidik na Savu, Dunav, Zemun, Beograd, Frušku goru i sremska sela. Na tom imanju Ban je izgradio letnjikovac u šumadijskom stilu kao i okućnicu u vidu vajata, mutvaka, mlekare, kačare i sličnih objekata. Oko njih je zasadio vinograd i voćnjak, a vrt letnjikovca bogato ukrasio biljkama donesenim iz Dubrovnika i sa grčkih ostrva. Naziv Banovo brdo ovaj kraj dobio je još za Banovog života, i zadržao ga i nakon što je imanje stradalo u borbama za Beograd tokom Prvog svetskog rata. O borbama koje su se vodile baš na prostoru gde se okvirno nalazio posed Matije Bana nekada je svedočilo nemačko vojno groblje, koje je devastirano u godinama nakon Drugog svetskog rata.

ČUKARICA je, kao i Banovo brdo, tokom 19. veka pripadala ataru sela Žarkovo. Godine 1840. opština ovog sela je na putu za Obrenovac otvorila mehanu i dala je u zakup kafedžiji Stojku Čukaru, po kome je ovaj kraj ubrzo i nazvan. U narednim decenijama ovaj pust kraj postaje industrijsko središte Beograda, budući da je bio na periferiji, a blizu reke. Izgradnja fabrika privlači radnike da se nasele na ovom prostoru, tako da ono vremenom postaje izrazito radničko naselje.

Radnici su se 1911. godine izborili da Čukarica postane zasebna opština, a deo beogradske opštine postaje dve decenije kasnije, nakon čega počinje njena ubrzana urbanizacija, izgradnja pijace, crkve, kaldrmisanje ulica i povezivanje sa centrom grada tramvajskom linijom Knežev spomenik-Čukarica.

VOŽDOVAC je u 19. veku bio pust teren koji se od Torlaka spušta ka Beogradu. Kako je tuda prolazio Kragujevački drum, beogradski trgovac Nikola Stefanović oko 1870. godine gradi mehanu, po kojoj se i kraj nazvao „kod Stefanovića mehane“. Voždovac svoj današnji naziv duguje samom voždu Karađorđu, čiji se šator na ovom prostoru nalazio tokom borbi za oslobađanje Beograda 1806. godine. Taj naziv ustaljuje se tek posle 1904. godine i povratka dinastije Karađorđević na vlast u Srbiji.

Ovaj kraj naseljavalo je uglavnom siromašnije stanovništvo: zanatlije, kovači, mlekari i fijakeristi, a prve javne građevine bile su škola i crkva podignuta prilozima Voždovčana. Nakon Prvog svetskog rata kraj dobija veći značaj, pa na njemu ubrzo niču brojni servisi za popravku automobila, zbog koga je jedan deo naselja prozvan Autokomandom. Između dva rata naselje beleži sve veći porast stanovništva, pa današnja ulica Vojvode Stepe postaje centar ovog kraja sa brojnim prodavnicama, zanatskim radnjama, kafanama i kovačkim radionicama. U tom periodu najveći problem je bila nepovezanost naselja i centra grada, što je rešeno proširenjem tramvajske pruge i stvaranjem linije do Slavije.

SENJAK se nalazi na padini u podnožju Topčiderskog brda i jednog dela Bulevara Živojina Mišića. Ovaj nenaseljeni prostor postaje aktuelan u drugoj polovini 19. veka kada su, nakon velikog požara kalemegdanskog spremišta za seno, ovde premešteni beogradski senjaci, daleko od grada i opasnosti da dođe do velike štete ako se seno zapali. Naziv Senjak se ustalio i kada su krajem 19. veka senjaci premešteni na još udaljenije mesto, prostor preko puta današnjeg Karađorđevog parka. Nakon toga Senjak se ubrzano naseljava, a zbog lepog vidikovca na njemu niču vile bogatijih Beograđana okružene vrtovima, voćnjacima i vinogradima. Senjak je bio elitno naselje Beograda, a u godinama nakon Prvog svetskog rata ovu titulu oduzeće mu Dedinje.

DEDINJE se u turskim hronikama pominje još od XVI veka, kada su se na njemu nalazile tekije (islamski verski objekti u kojima su se okupljali derviši). Tekije su bile okružene bogatim vinogradima, pa se pretpostavlja ime Dedinje potiče od naziva dede, koji se davao starešinama derviša. Postoji i mišljenje da je ime srpskog porekla jer je ovaj kraj nazivan i Dedinim brdom, Dedijama i Dedinama. Početkom 20. veka ovde su postojala imanja Beograđana, ali je kraj doživeo punu urbanizaciju izgradnjom kraljevskog kompleksa. Blizina Kraljevskog dvora privukla je imućne Beograđane da ovde grade luksuzne vile i okruže ih bogatim vrtovima, pa je tako već početkom tridesetih godina prošlog veka ovaj kraj postao najotmenije beogradsko naselje, utonulo u bujno zelenilo, prednjačivši urednošću i čistoćom nad drugim delovima grada. Tokom 1930. godine pušten je u saobraćaj Bulevar kneza Aleksandra Karađorđevića (nekadašnji Bulevar mira), ukrašen drvoredima jablana i javora, sa stazama za pešake i konjanike. Svoju ulogu elitnog beogradskog naselja Dedinje će zadržati i u kasnijem periodu, budući da je nakon Drugog svetskog rata nekadašnji kraljevski kompleks ostao centralni reprezentativni objekat, u kome je bila i zvanična rezidencija Josipa Broza Tita.

nastaviće se…

photo-1513596846216-48ae70153834-cover 7 predviđanja koja su se pokazala katastrofalno lošim love_ Filozofi o ljubavi 9-2 Jedini pravi džin Naslovna fotografija Laza protiv Zmaja: Najveći skandal srpske književnosti · · ·