Stari Beograd
U VAZDUHU · grad

Da li ste znali kada je Beograd dobio prvi semafor ili kome je u čast podignut prvi javni spomenik? Ovo je zanimljiva istorija koja se ne uči u školama…

PRVI SEMAFORI

Prvi semafori u Beogradu postavljeni su na raskrsnici ulica Kralja Milana i Kneza Miloša 1953. godine, kada je i osnovano preduzeće Beograd put kao Tehnička sekcija u Upravi za puteve grada Beograda. Ovo preduzeće inače i danas obavlja poslove održavanja i nadgledanja svih semaforskih uređaja u gradu. Nakon četiri godine, već 1957. godine, u gradu je bilo četiri semaforizovane raskrsnice sa 16 semafora. Grad je u to vreme imao nešto manje od pola miliona stanovnika, skoro šest hiljada motornih vozila i 1.500 ulica.

S druge strane, prva sinhronizacija svetlosne signalizacije, takozvani „zeleni talas“, uvedena je u Beogradu 1965. godine u Ulici kneza Miloša, na potezu od Mostarske petlje do Bulevara despota Stefana. Cilj uspostavljanja „zelenog talasa“ bio je poboljšanje protočnosti i veće bezbednosti u saobraćaju, pošto se broj vozila vremenom sve više povećavao.

PRVI JAVNI SPOMENIK

Naša prestonica ima danas veliki broj monumentalnih spomenika, ali je prvi od njih podignut 1848. godine. Priča o spomeniku počinje još za vreme turskog napada na Beograd 1806. godine, kad je na mestu Karađorđevog parka bio smešten jedan od logora ustaničke vojske Karađorđa. Po srpskom osvajanju grada, na mestu logora sahranjeni su svi izginuli ustanici čije su grobove porodice obeležile kamenim belezima. Isto tako, knez Aleksandar Karađorđević podigao je na ovom groblju i spomenik s natpisom: U slavu i čast za otečestvo hrabro izginuvšim 1806. godine podiže spomenik ovdi. Ovo obeležje s reljefno ugrađenim srpskim grbom predstavlja i prvi javni spomenik u Beogradu.

Ubrzo po podizanju prvog spomenika, na ovom mestu počelo se s formiranjem parka, kad je zasađeno drveće i drvored divljih kestena. Park je, međutim, u međuvremenu zapušten, kao i spomenik u njemu, pa se smatra da je 1889. godine kralj Aleksandar Obrenović naredio njegovu obnovu. Potvrdu ovome predstavlja manja mermerna ploča uzidana u donji deo spomenika, s urezanim natpisom: Obnovljen za vlade kralja Aleksandra I Obrenovića V, 1889.

PRVI STUDENTSKI DOM NA BALKANU

U Bulevaru kralja Aleksandra, u blizini spomenika Vuku Karadžiću, nalazi se najstariji studentski dom na Balkanu, koji nosi naziv Kralj Aleksandar I. Ovaj objekat specifične namene sagrađen je između 1927. i 1928. godine, mada se na nekim mestima može pronaći i podatak da je to bilo oko 1930. godine. Zemljište za gradnju poklonila je Opština beogradska, a dom je podignut prema projektu ruskog arhitekte Georgija Pavloviča Kovaljevskog.

Studentski dom sagrađen je na inicijativu kralja Aleksandra I Karađorđevića, po kome je i dobio naziv. Kralj je u pismu rektoru izrazio brigu o dobrim a siromašnim đacima iz svih krajeva zemlje koji studiraju na Beogradskom univerzitetu, pa je namerio da podigne „kuću u blizini njihovih budućih škola“.

„Nada mi je da će oni, oslobođeni na taj način svakodnevnih materijalnih teškoća, dobiti više pregnuća da se temeljno spreme za poslove kojima se misle odati. Voleo bih da ta kuća bude što prostranija i da već od jeseni zatrešti od veselih glasova naših mladića“, naveo je kralj u pomenutom pismu.

PRVA NAMENSKI GRAĐENA ZGRADA ZA BIBLIOTEKU

Velelepna zgrada u Bulevaru kralja Aleksandra prvi je objekat u zemlji namenski građen za bibliotečke potrebe. U njoj se od kada je sagrađena, pa sve do danas, nalazi Univerzitetska biblioteka „Svetozar Marković“. Ova biblioteka osnovana je 1921. godine, a u početku je bila privremeno smeštena u prostorijama na Filozofskom fakultetu. Međutim, Karnegijeva zadužbina odobrila je stotinu hiljada dolara kao poklon srpskoj Vladi za gradnju i opremanje jedne biblioteke u Beogradu. Materijalna sredstva uvećana su i državnim kreditima, kako bi se izgradila veća biblioteka za potrebe Univerziteta. Grad Beograd poklonio je zemljište u centru grada, a projekat su uradili profesori, arhitekte Dragutin Đorđević i Nikola Nestorović.

Zgrada za Univerzitetsku biblioteku izgrađena je između 1921. i 1926. godine u duhu akademizma. Biblioteka u novoj zgradi svečano je otvorena na dan svetih Ćirila i Metodija, 24. maja 1926. godine. Glavni zadatak Univerzitetske biblioteke bio je „da kao samostalna univerzitetska ustanova pomaže negovanje nauke i u svojstvu naučne biblioteke posluži ne samo studentima i profesorima Beogradskog univerziteta, već i svima onima koji se bave naukom“.

PRVA VAROŠKA BOLNICA

Prva bolnica u gradu podignuta je 1868. godine na mestu na kome se, za vreme austrijske opsade Beograda početkom 18. veka, nalazio šator za lečenje ranjenika. Reč je o zgradi koja se nalazi u današnjoj ulici Džordža Vašingtona. Sredstva za izgradnju prikupljena su putem dobrotvornog bala s lutrijom, koji je održan 1865. godine u hotelu Srpska kruna. Ovaj bal priredio je Odbor beogradskih žena na čelu s kneginjom Julijom, a mnogobrojni gosti priložili su tom prilikom vredne darove. Među darovima su bili zlatni predmeti, nakit, odevni predmeti, slika ruskog cara Nikolaja I, knjiga „Robinson Kruso“, štampana u Budimu, dok su „obični“ ljudi slali suve šljive, duvan, sablje, pa čak i ručno izrađen kavez za ptice.

Plac za izgradnju bolnice poklonio je opštini knez Mihailo, a jedan deo zemljišta pridodao je i trgovac Ilija Kolarac. Projektant zgrade je nemački arhitekt Jan Nevole, a u određenim izvorima kao mogući projektanti pominju se još i Jovan Frencl i Kosta Šreplović. U vreme kad je sagrađena, bolnica se nalazila na periferiji grada, bez ulice i bez broja. Prvi pacijenti primljeni su 1881. godine, a u sastavu bolnice tada su se nalazili unutrašnje i hirurško odeljenje, kao i laboratorija. U ovoj zgradi trenutno se nalazi sedište Srpskog lekarskog društva, Muzej srpske medicine, a privremeno je na ovom mestu bila i služba medicine rada Doma zdravlja Stari grad.

PRVI DOM ZA NEZBRINUTU DECU

Zgrada u Ulici Svetozara Markovića broj 72 poznata je kao spomenik kulture pod nazivom Dom sirotne dece, pošto je u njoj osnovan prvi dom za nezbrinutu decu u Beogradu. Dom je podignut između 1887. i 1892. godine, dobrovoljnim prilozima građana. Osnovalo ga je Društvo za potpomaganje i vaspitanje sirotne i napuštene dece, a zgrada je izgrađena prema projektu bečkog arhitekte Antona Haderera. Projekat ovog doma je, inače, za sada jedini poznat rad ovog autora.

Društvo za potpomaganje i vaspitanje sirotne i napuštene dece osnovano je 1879. godine, a prvobitno su deca boravila i školovala se u manastiru Rakovica. Nekoliko godina kasnije, Društvo je od vlasti dobilo plac za izgradnju doma na Zapadnom Vračaru. Ovo zemljište nalazilo se na kraju tadašnje Sarajevske ulice, koja danas nosi naziv Svetozara Markovića. Kamen temeljac položio je kralj Milan, u koji je uzidana i spomenica s potpisima članova Društva i predsednika opštine. Kralj je tada u prilog Društvu dao šest hiljada dinara. Završena zgrada imala je 37 odeljenja. U levom delu objekta bile su smeštene devojčice, dok je desni deo bio namenjen dečacima. Danas se ovde nalaze apoteka, Služba kućnog lečenja, kao i odeljenje Hitne pomoći.

· ·