aleksandar-i-viteski-kralj-cover
U VAZDUHU · flešbek

Ličnost kralja Aleksandra I Karađorđevića, viteškog kralja Ujedinitelja, vladara s brojnim zaslugama u novijoj istoriji, osvetljava se s raznih strana u godini u kojoj se obeležava sto godina od formiranja prve zajedničke države južnih Slovena – Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Zanimljiva su i podsećanja na mnoga umetnička dela koja predstavljaju kralja Aleksandra, i na sudbinu nekih od njih.

Tekst: Jelena Jovanović

Nepoznata bista

Jedna od vrednih i sačuvanih bisti Kralja Aleksandra I Karađorđevića vlasništvo je stare beogradske porodice tradicionalno naklonjene dinastiji Karađorđević. Domaćin porodice, inženjer magistar tehničkih nauka navodi da želi da ostane anoniman, i u razgovoru za City Magazine otkriva da je reč o autentičnoj bisti na kojoj je kralj Aleksandar veoma verno predstavljen. Ovo delo srpskog vajara Radete Stankovića nastalo je najverovatnije 1935. godine.

Bista je raritet, ističe njen vlasnik, jer su mnogi spomenici kralja Aleksandra uništeni tokom i nakon Drugog svetskog rata. Bista nije jedino Stankovićevo delo koje predstavlja kralja Aleksandra, a zanimljivo je da se za njeno postojanje ne zna. Posebnu vrednost bista ima i zbog svoje autentičnosti – Radeta Stanković je poznavao kralja Aleksandra, i uspeo je verno da dočara kraljevu fizionomiju i crte lica, karakter i senzibilitet. Njegov otac je, naime, bio Radenko Stanković – lični prijatelj kralja Aleksandra, inače lekar i jedan od osnivača beogradskog Medicinskog fakulteta, ministar prosvete za vreme Aleksandrove vladavine, kasnije i kraljevski namesnik maloletnog kralja Petra Prvog.

Radeta Stanković se smatra jednim od najznačajnijih srpskih vajara XX veka. Diplomirao je na Kraljevskoj Akademiji za umetnost u Zagrebu 1933. godine, a profesor mu je bio čuveni vajar Ivan Meštrović. Dela koja je Stanković stvarao u predratnom periodu ostala su samo fragmentarno sačuvana. Nakon Drugog svetskog rata postao je istaknuti i veoma agažovani predstavnik generacije jugoslovenskih vajara koja je zastupala estetiku tradicionalnih plastičnih vrednosti izrađenih kroz realistične oblike. Ta estetika je odgovarala jasno ideološki određenim ciljevima javnih spomenika u vreme socijalističkog realizma. Stanković je tako potpisao mnoge radove s tematikom NOB, i spomenike posvećene revolucionarima iz tog perioda.

Poznato i važno Stankovićevo delo iz perioda pre Drugog svetskog rata je veliki spomenik kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića. Monumentalni spomenik koji predstavlja kralja na konju, u pokretu, u nezaustavljivoj misiji otkriven je u Nišu, na dan kraljevog rođendana 4. decembra 1939. godine. Posle rata, 1946. godine, spomenik je sklonjen i uništen. (Novi spomenik kralju Aleksandru I Karađorđeviću u Nišu postavljen je 2004. godine na trgu kralja Aleksandra Karađorđevića, i rad je beogradskog vajara Zorana Ivanovića)

Viteški kralj

Ove godine je povodom jubileja – 100 godina od formiranja Kraljevine SHS i 130 godina od rođenja Aleksandra I Karađorđevića – izdavačka kuća EvroBook objavila monografiju Aleksandar I – viteški kralj autora Dušana M. Bapca. Dvojezična publikacija predstavlja političko-istorijsku analizu okolnosti koje su pratile život i vladavinu jednog od najznačajnijih srpskih vladara XX veka.

Kralj Aleksandar je vladao novom državom, Kraljevinom Srba, Hrvata i Slovenaca od njenog formiranja 1918, do svoje tragične smrti 1934. godine – ubijen je u atentatu u Marseju. (Država je 1929. godine promenila ime postavši Kraljevina Jugoslavija)

Uništena i sačuvana umetnička dela

Monografija o kralju Aleksandru podseća i na brojne spomenike koji su mu posvećeni, i koji su bili podignuti nakon njegove pogibije na čitavoj teritoriji bivše Jugoslavije. Njihovi autori bili su najveći vajari međuratnog perioda, a većina tih spomenika je uništena za vreme Drugog svetskog rata ili neposredno nakon njega. U monografiji su predstavljene i fotografije brojnih kraljevih portreta koji se nalaze u raznim muzejima u Srbiji, i u muzejima na području nekadašnje Jugoslavije. Vredna umetnička dela nalaze se i u privatnim zbirkama. Neka od njih su poznata, a sigurno je da se za mnoge i ne zna – prekrivena su slojem patine i zaboravljena u turbulentnim istorijskim tokovima.

addamsfamilyvalues-header Kako izgledaju glumci iz filma „Porodica Adams“ četvrt veka kasnije naslovna Najgore frizure iz 1980-ih street-1209401_1280 Ljudi su nekada verovali u ove mitove o hladnom vremenu baba-vanga Baba Vanga je predvidela ovo za sledeću godinu · · · · · ·